Η ταξική διάσταση της γνώσης και οι φτωχοδιάβολοι…

Εικόνα δική μου με ΑΙ

της Βάσως Μουρελά* από την Εφημερίδα Ναυτεμπορική

Τη δεκαετία του 1970, ο Βρετανός κοινωνιολόγος Paul Willis δημοσίευσε τη μελέτη με τον τίτλο «Μαθαίνοντας να δουλεύεις: Πώς τα παιδιά της εργατικής τάξης καταλήγουν σε θέσεις εργασίας της εργατικής τάξης».
Η εν λόγω μελέτη, μέσω της οποίας ο Willis έγινε γνωστός στον κλάδο της εκπαιδευτικής κοινωνιολογίας, αφορούσε έρευνα της συμπεριφοράς μιας ομάδας αγοριών προερχόμενων από την εργατική τάξη, σε δημόσιο σχολείο δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, σε βιομηχανοποιημένη περιοχή της Αγγλίας.
Ειδικότερα, η εθνογραφική μελέτη της εργατικής τάξης στην Αγγλία εξετάζει πώς τα αγόρια της εργατικής τάξης κατέληγαν σε χειρωνακτικές δουλειές, όχι παρά την εκπαίδευση, αλλά μέσω αυτής. Αυτό, διότι η αντικουλτούρα που ανέπτυσσαν οι «lads» –έτσι ονομάζονταν η ομάδα των αγοριών–, η οποία αφορούσε κυρίως την περιφρόνηση προς το σχολείο, την ειρωνεία προς τους καθηγητές, την απόρριψη της πειθαρχίας και της ακαδημαϊκής επιτυχίας, είχε ως αποτέλεσμα τελικά να αναπαράγουν τη θέση τους στην εργατική τάξη. Η «ελευθερία» που διεκδικούσαν τους προετοίμαζε πολιτισμικά για τη χειρωνακτική εργασία.
Ο λόγος που γίνεται η επίκληση της εν λόγω μελέτης δεν αφορά τόσο τα συμπεράσματά της, καθότι η καθημερινή πρακτική αποδεικνύει ότι υπάρχουν και φωτεινές εξαιρέσεις, όσο την ίδια την κεντρική της ιδέα: το πώς, δηλαδή, μέσα στο εκπαιδευτικό σύστημα αναπαράγεται η ταξική ανισότητα. Αλλά και το πώς η σχέση της εργατικής τάξης με το εκπαιδευτικό σύστημα αποτελούσε –από τότε που αυτή απέκτησε δικαίωμα συμμετοχής στη γνώση– πεδίο διαρκούς διερεύνησης, στον βαθμό μάλιστα που η γνώση που αποκτούν τα παιδιά της εργατικής τάξης απειλούσε να μετασχηματίσει τις ταξικές ισορροπίες. Και αυτό διότι το επιτυχές πέρασμα από το εκπαιδευτικό σύστημα (με όλες τις δυσκολίες του) μπορούσε να μετατρέψει την ταξική καταγωγή σε ταξική προοπτική.
Όλα τα παραπάνω ισχύουν στον βαθμό που το δημόσιο εκπαιδευτικό σύστημα εξασφαλίζει το δικαίωμα της ισότητας στη γνώση, κυρίως των οικονομικά ασθενέστερων. Βέβαια, θα σκεφτεί κανείς, ειδικά για τη χώρα μας, ότι πλέον είναι εμπειρικά γνωστό στην πλειονότητα των πολιτών, πως κάτι τέτοιο δεν ισχύει. Καθώς, χρόνια τώρα, η επιτυχής διαδρομή στο εκπαιδευτικό σύστημα κοστίζει πολύ ακριβά…
Ωστόσο, ακόμη και αν υποθέσουμε ότι, παρά τις πολλαπλές αντικειμενικές δυσκολίες, υπήρχε μέχρι πρότινος το δικαίωμα της επιλογής, δηλαδή η προσωπική ευθύνη, φαίνεται πως με τις τελευταίες κυβερνητικές ενέργειες απαγορεύεται ακόμη και αυτό. Τον ισχυρισμό αυτό επιβεβαιώνει η κυβερνητική απόφαση μέσω του αρμόδιου υπουργείου Παιδείας, να προβεί στη διαγραφή φοιτητών και φοιτητριών που δεν έχουν ολοκληρώσει τις πανεπιστημιακές σπουδές τους στον χρόνο που επιθυμεί η κυβέρνηση. Η εν λόγω ενέργεια, που μπορεί να χαρακτηριστεί άκρως «πολεμική» για τα εργατικά και λαϊκά στρώματα, έχει ως εχθρό τις οικονομικά ασθενέστερες τάξεις και κυρίως την εργατική. Και αυτό διότι οι φοιτητές και οι φοιτήτριες που έχουν καθυστερήσει τις σπουδές τους προέρχονται, κατά συντριπτική πλειονότητα, από τα ασθενέστερα οικονομικά στρώματα, στα οποία η ποικιλομορφία της ανθρώπινης καθημερινότητας έκανε –και συνεχίζει να κάνει– ανατροπές σε κάθε είδους προδιαγεγραμμένα σχέδια. Αυτό, εξάλλου, ορίζει και τη φύση του ανθρώπινου και, κατ’ επέκταση, της ανθρωπιάς.
Δεν παράγει κανένα νόημα η καταγραφή χιλιάδων ανθρώπινων εμπειριών, γεμάτων πόνο, που δεν μπόρεσαν να ολοκληρώσουν τις σπουδές τους σε σύντομο χρονικό διάστημα. Και αυτό γιατί καθένας και καθεμιά από εμάς γνωρίζει λίγες ή πολλές ιστορίες ανατροπής της καθημερινότητας, γεμάτες πόνο και συγκίνηση.
Βέβαια, τα παραπάνω δεν συγκινούν την κυβέρνηση. Εξάλλου, όπως λέει και ο λαός, «όπου φτωχός και η μοίρα του» ή, όπως άφησε να εννοηθεί ο Πρωθυπουργός σε παλαιότερη δημόσια ομιλία του, «όπου φτωχός και η θέση του» αφού, κατά δήλωσή του τον Μάιο του 2019, («σκέφτομαι το παιδί από το Περιστέρι που θέλει να γίνει ψυκτικός…»), προδιέγραφε την ταξική θέση ενός ανθρώπου που προέρχεται από εργατικές και λαϊκές συνοικίες, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο ο ίδιος αντιλαμβανόταν το μέλλον των οικονομικά ασθενέστερων πολιτών.
Στο ίδιο μήκος κύματος, δηλαδή αυτό του κοινωνικού και ταξικού διχασμού που θέλει πολίτες δεύτερης και τρίτης κατηγορίας, εμφανίστηκε μετά τις πρώτες διαγραφές, και η Υπουργός Παιδείας, κα Σοφία Ζαχαράκη, κάνοντας λόγο για «αδικία», αφού –όπως είπε– είναι «αδικία» για «τα Ιδρύματα που δεν μπορούσαν να προγραμματίσουν τους ενεργούς φοιτητές που κοπιάζουν…», σε μια προσπάθεια επίκλησης των κατώτερων αισθημάτων περί «ανωτερότητας» φοιτητών και δημιουργηθεί με αυτή τον τρόπο κοινωνικό αυτοματισμό μεταξύ των φοιτητών που «κοπιάζουν» και των υπολοίπων, μετατοπίζοντας το ζήτημα της ισότητας στη γνώση, σε επίπεδο ανταγωνισμού μεταξύ συνοικιακών φροντιστηρίων….
Ωστόσο, το κυβερνητικό αφήγημα διαψεύδει με στοιχεία και πίνακες, ο αναπληρωτής καθηγητής Φυσικής του ΑΠΘ, κ. Σπύρος Αργυρόπουλος, σε αναλυτικό άρθρο που δημοσιεύτηκε στην Εφημερίδα των Συντακτών (29.07.25), με τίτλο «Διαγραφές “αιωνίων”: το μαγείρεμα αριθμών στην πανεπιστημιακή εκδοχή». Πιο συγκεκριμένα, ο καθηγητής αναλύει ποια είναι η πραγματική θέση της Ελλάδας ως προς την ποιότητα της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, ποια είναι η αναλογία φοιτητών ανά μέλος ΔΕΠ το 2022, βάσει στοιχείων της Eurostat, τι θα αλλάξει στις διεθνείς κατατάξεις αν διαγραφούν οι «αιώνιοι», και καταλήγει ότι:
«Από τα παραπάνω είναι προφανές ότι το μέτρο της διαγραφής των “αιωνίων” δεν θα έχει καμία αξιόλογη επιρροή στους δείκτες ακαδημαϊκής αξιολόγησης και, επομένως, ισχυρισμοί περί βελτίωσης της ποιότητας της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης δεν είναι απλώς ψευδείς, αλλά αποπροσανατολίζουν την κοινή γνώμη από το πραγματικό πρόβλημα, που είναι η υποχρηματοδότηση και η υποστελέχωση των πανεπιστημίων…».
Παράλληλα, για τις πραγματικές επιπτώσεις στην κοινωνία και τη σχέση των φτωχών κοινωνικών στρωμάτων με τη γνώση και συνεπώς την πρόοδό τους, αναλύει στην επιστολή παραίτησης ο Κοσμήτορα της Σχολής Καλών Τεχνών του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου, Καθηγητής του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών Γιάννης Λεοντάρης, εκφράζοντας δημόσια την έντονη αντίθεσή του στην εφαρμογή του μέτρου των διαγραφών φοιτητών και φοιτητριών από το δημόσιο πανεπιστήμιο.
Όπως γράφει χαρακτηριστικά «Η πρόσβαση στη γνώση είναι συνταγματικά κατοχυρωμένο δημόσιο αγαθό και τα δημόσια αγαθά δεν έχουν ημερομηνία λήξης. Η πρόσβαση στην εξειδικευμένη γνώση της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης είναι δικαίωμα που αποκτήθηκε μετά από εξετάσεις ιδιαίτερα απαιτητικές. Δεν νομιμοποιείται η πολιτεία να λέει σε έναν/μια επιτυχόντα/ούσα πανελλαδικών εξετάσεων: «έχεις δικαίωμα να σπουδάσεις, αλλά μόνο μέσα σε ένα αυθαίρετο χρονικό πλαίσιο που εμείς καθορίζουμε, κι αν δεν τα καταφέρεις, στο αφαιρούμε». Τα συνταγματικά δικαιώματα δεν λήγουν επειδή κάποιος αποφάσισε ότι οι αριθμοί των ενεργών φοιτητών/τριών πρέπει να μειωθούν ή, ακόμη χειρότερα, να κατευθυνθούν σε ιδιωτικά πανεπιστήμια. Αυτό που επί της ουσίας στοχοποιείται είναι η ίδια η ύπαρξη της δωρεάν, δημόσιας πρόσβασης στη γνώση χωρίς φραγμούς. Είναι η ιδέα ότι κάποιος μπορεί να επιστρέψει μετά από χρόνια να ολοκληρώσει τις σπουδές του. Ότι το πανεπιστήμιο μπορεί να είναι ένας χώρος ανοιχτός και υπάρχει για να ανοίγει δρόμους, όχι για να τους κλείνει».
Σε κάθε περίπτωση, το μέτρο της διαγραφής φοιτητών αποτελεί ζήτημα ισότητας απέναντι στο δικαίωμα της γνώσης των οικονομικά –και ακολούθως κοινωνικά– αδυνάμων στρωμάτων και αγγίζει τον ίδιο τον πυρήνα της κοινωνικής συνοχής. Και αυτό διότι, η ποιότητα μιας δημοκρατίας φαίνεται από τον τρόπο με τον οποίο η εκλεγμένη εξουσία αντιμετωπίζει τους οικονομικά ευάλωτους… που στην προκειμένη περίπτωση φαίνεται να τους αντιλαμβάνεται ως φτωχοδιαβόλους….

*Η Βάσω Μουρελά είναι πολιτική επιστήμονας.

Βιβλιογραφία:
1) Willis, Paul (1977). Learning to Labour: How Working Class Kids Get Working Class Jobs. Farnborough: Saxon House.
2) «Διαγραφές «αιωνίων»: το μαγείρεμα αριθμών στην πανεπιστημιακή εκδοχή», Σπύρος Αργυρόπουλος, Εφημερίδα των Συντακτών (29/7/2025), https://www.efsyn.gr/.../480429_diagrafes-aionion...
3) Παραίτηση κοσμήτορα για διαγραφές: Όσοι παλεύουν να μορφωθούν δεν είναι «λεκέδες», Εφημερίδα των Συντακτών, (29.12.25), https://www.efsyn.gr/.../495810_paraitisi-kosmitora-gia...