Στέφανος Τραχανάς: «Η επιστήμη δεν με παρηγορεί απέναντι στο θάνατο»
Με τρομάζει ο βραδινός ουρανός. Πιο σωστά, με τρομάζει η σκέψη της απεραντοσύνης του σύμπαντος. Είναι αυτό το ιερό δέος της ύπαρξης που δένεται με τον τρόμο. Η αίσθηση που σου τρυπάει το στομάχι πως είσαι τόσο μικρός μπροστά στον άγνωστο κόσμο που υπάρχει πέρα από εκεί που φτάνουν τα μάτια σου, πέρα από εκεί που φτάνει η συνείδησή σου.
«Η άγνοια του μέλλοντος είναι αυτή που μας επιτρέπει να ονειρευόμαστε» διάβασα σε ένα βιβλίο του. Σπούδασε Ηλεκτρολόγος - Μηχανολόγος στο Πολυτεχνείο αλλά τον κέρδισε η φυσική και εντέλει, η κβαντομηχανική. Με μια ξεχωριστά μοναδική πορεία στον χώρο, δίδαξε για πολλά χρόνια στο Τμήμα Φυσικής του Πανεπιστημίου Κρήτης. Η συγγραφική του δραστηριότητα μαζί με τη δουλειά του στις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης είναι πράγματα που ο ίδιος ξεχωρίζει. Μαζί με την αγάπη του για τον κόσμο και τον μικρόκοσμο.
Και μπροστά στο απέραντο και εν πολλοίς ανεξερεύνητο σύμπαν, υπάρχει το ον που σκέφτεται γι’ αυτό και το επεξεργάζεται, ο άνθρωπος. Και μπροστά στους ανθρώπους που φοβούνται (σαν και μένα), υπάρχει ο Στέφανος Τραχανάς που αποδεικνύει πως τελικά υπάρχουν δύο πράγματα πιο μεγάλα από το σύμπαν: η δική του δημιουργικότητα μαζί με την απύθμενη καλοσύνη του.
Πότε ξεκίνησε η περιέργεια που αποκτήσατε για τον κόσμο και για τον μικρόκοσμο;
«Μπορώ να πω κάποια στιγμή στα παιδικά μου χρόνια, όπου όλα ήταν ένα μυστήριο. Μεγάλωσα σε ένα χωριό που όλο το σύμπαν ήταν το χωριό, με την περιέργεια τι είναι πίσω από το βουνό. Μια από τις μεγάλες περιέργειες. Και θυμάμαι έβλεπα μερικά άστρα που με είχαν εντυπωσιάσει και ρώταγα τι είναι αυτά εκεί πάνω. Α, ναι, μου έλεγαν, είναι τα καντήλια του ουρανού. Επειδή δεν τα βλέπεις όλα μαζί, γιατί τα πιο φωτεινά εμφανίζονται πρώτα.
Η εξήγηση ήταν ο ουράνιος καντηλανάφτης περνάει σιγά σιγά και τα ανάβει! Χρησιμοποίησα την επιστημονική μέθοδο την πρώτη φορά που είδα χιόνι. Δεν είχα δει ποτέ χιόνι στο χωριό. Έβλεπα όμως πάνω τα βουνά, οπότε η απλή απορία ήταν, η δικιά μου δηλαδή, τι είναι; Γιατί είναι άσπρα τα βουνά; Είναι παγωμένο γάλα, μου έλεγαν!
Μέχρι που είχε χιονιά μια φορά και κατέβηκε σχετικά χαμηλά το χιόνι. Ανέβηκα και είδα ότι δεν είναι γάλα. Το χαρακτηριστικό της επιστήμης είναι η διαψευσιμότητα. Δηλαδή, ενώ μπορεί να φαίνεται αστεία η δήλωση ότι τα βουνά είναι λευκά επειδή αποτελούνται από παγωμένο γάλα, είναι όμως επιστημονική δήλωση γιατί είναι διαψεύσιμη.
Διότι πράγματι μπορείς να πας εκεί και να δεις ότι δεν είναι γάλα. Ενώ να λες ο Αϊνστάιν ο μεγαλύτερος επιστήμονας όλων των εποχών, δεν είναι κατ' ανάγκη επιστημονική δήλωση αυτή, είναι θέμα γνώμης. Εγώ μπορώ να σου πω ότι ο Αρχιμήδης ήταν σημαντικότερος δεδομένης της εποχής του, ας πούμε. Πάρα πολλά πράγματα δηλαδή είναι θέμα γνώμης, δεν είναι αποδείξιμα, δεν είναι υποχρεωτικά.
Οπότε για εμένα η ιδέα ότι η επιστήμη είναι εκείνο το είδος αλήθειας η οποία μπορεί να υποβληθεί σε έλεγχο, δεν εγγράφηκε τότε. Μια πολύ πρωτόγονη αλλά και πολύ δυνατή εγγραφή.
Αλλά για να φανταστείτε, εμείς δεν είχαμε καν ηλεκτρικό. Δηλαδή εγώ μεγάλωσα σε συνθήκες πρωτομινωικών χρόνων. Αχρήματη οικονομία. Κάθε οικογένεια παρήγαγε τα πάντα. Ιπποκράτεια η ιατρική. Μεσαιωνικά έθιμα σε πάρα πολλά πράγματα. Δηλαδή, αν ξύπναγε ένας άνθρωπος σαν κι εμένα στους μινωικούς χρόνους, θα αισθανόταν απλώς μια ελαφρά υπεροχή, όπως ένας Αμερικάνος που ερχόταν στην Κρήτη τη δεκαετία του '60.
Έβλεπα φώτα το βράδυ από την απέναντι μεριά του κόλπου που ήταν ο Άγιος Νικόλαος. Δεν ήξερα καν τι είναι αυτό. Θυμάμαι στην Ιεράπετρα που φτιάχναμε κάτι καραβάκια από γαλατοκούτια, τους βάζαμε λίγο άμμο μέσα για έρμα, τα αφήναμε στο βοριαδάκι και αν προλάβαιναν να χαθούν πριν βουλιάξουν ήμασταν πανευτυχείς. Ταξίδευε η φαντασία μας μαζί τους.
Θυμάστε του Φελίνι το Amacord; Τι μαγεία! Κι αν πέρναγε μια φορά το μήνα ένα από αυτά τα υπερπόντια πλοία που μεταφέρανε πετρέλαιο ανοιχτά στο βάθος της θάλασσας και έβλεπες μόνο τα φώτα, ταξίδευε η φαντασία. Οπότε λοιπόν εγώ είμαι ευγνώμων που μεγάλωσα σε ένα τόπο που η περιέργεια δεν ικανοποιούνταν εύκολα».
Αλλάξατε ως μαθητής ή διατηρήσατε την ίδια περιέργεια;
«Βλέπουμε παιδιά να έχουν απίθανη φαντασία, και όταν πηγαίνουν στο σχολείο η πίεση της ομοιομορφίας στη σκέψη να δρα πολύ ισοπεδωτικά. Αλλά στα δικά μου χρόνια το σχολείο ήταν δευτερεύουσα επίδραση. Στην Ιεράπετρα όταν ήμουν, το βασικό ήταν να είσαι πολύ καλός στην αλάνα, να μη σε δέρνουν μόνο, να δέρνεις κι εσύ, να είσαι καλός στον πετροπόλεμο, στη σφεντόνα.
Εμένα το κορυφαίο σημείο της ζωής μου είναι όταν έγινα υπαρχηγός του μεγαλύτερου μάγκα της πόλης. Έκτοτε η ζωή μου έχει πάρει μόνο κατηφόρα (σ.σ. γέλια).
Ο πατέρας μου πέθανε όταν ήμουν δέκα χρονών. Έπρεπε μια μάνα να ζήσει χωρίς σύνταξη, με τρία παιδιά. Μια υπέροχη μάνα μας μεγάλωσε με αρχοντιά μέσα στη φτώχεια. Η αρχοντιά είναι σπάνιο πράγμα και δεν έχει να κάνει με τον πλούτο. Βλέπεις συχνά πλούσιους μέσα στη μιζέρια!
Τρία βιβλία είχαν μείνει στο σπίτι από τον πατέρα μου. Μέχρι Τρίτη Δημοτικού είχε πάει ο πατέρας μου και η μάνα μου είχε τελειώσει Δημοτικό. Ο πατέρας μου ήταν οδηγός ενός φορτηγού και μετά είχε κάνει ένα μικρό συνεργείο επισκευής ποδηλάτων και αυτοκινητών. Έξυπνος άνθρωπος, θα είχε προκόψει αν είχε ζήσει. Στη «βιβλιοθήκη» του σπιτιού μας υπήρχαν τρία βιβλία.
Το ένα ήταν ο πρώτος τόμος μιας εγκυκλοπαίδειας της εποχής, του «Ήλιου». Είχα γίνει ξεφτέρι στο άλφα. Ήξερα όλα τα άλφα. Υπήρχε ένα βιβλίο κοινωνικής κριτικής που το διάβαζαν μάλλον οι Αριστεροί της εποχής. Δεν ήξερα εγώ τίποτα από πολιτικά τότε. Max Nordau «Τα κατά συνθήκη Ψεύδη», μια κριτική της αστικής υποκρισίας. Μπορώ να σου πω το μόνο πράγμα που είναι σταθερό στη ζωή μου είναι η απέχθεια προς την υποκρισία, με οποιοδήποτε περιτύλιγμα.
Είναι το χειρότερο ανθρώπινο χαρακτηριστικό. Αν έβαζα ένα αμάρτημα, όπως λέμε τα εφτά θανάσιμα αμαρτήματα πάνω πάνω θα ήταν η υποκρισία. Και τι έλειπε ακόμα για να έχω πλήρη βιβλιογραφία; Ένα ερωτικό μυθιστόρημα «Η Κόκκινη Κουρτίνα». Τι άλλο; Τα είχα όλα. Ο Στέφανος δεν ήθελε τίποτα, μέχρι την Τετάρτη Γυμνασίου.
Εντάξει, ήμουν καλός μαθητής, αλλά βασικά το απεχθανόμουν το σχολείο, το θεωρούσα επιβράβευση του κομφορμισμού και της μιζέριας, καθότι όλες οι καλές οικογένειες διαγκωνίζονταν ποιο παιδί θα γίνει παραστάτης της σημαίας. Ο υποχρεωτικός εκκλησιασμός, το υποχρεωτικό κατηχητικό. Αυτή είναι η μνήμη που έχω από αυτή την περίοδο μέχρι που φτάνει ένας φιλόλογος. Και μου ανοίγει ένα νέο παράθυρος στον κόσμο. Καταλαβαίνει ότι έχει ένα διψασμένο παιδί στην τάξη. Έμενε δίπλα από το σπίτι μου, με καλεί τα βράδια και αρχίζει να μου δανείζει βιβλία.
Και ο κόσμος του βιβλίου είναι μπροστά μου: ιστορία, φιλοσοφία, λογοτεχνία. Ε, αυτό ήταν η μεγάλη αλλαγή στη ζωή μου».
Φεύγοντας από αυτό τον παραδοσιακό πολιτισμό, προς τον Δημόκριτο και το Harvard στη συνέχεια, το είδατε ως απελευθέρωση;
«Μπήκα στο Πολυτεχνείο, καταρχάς, ως ηλεκτρολόγος μηχανικός. Εγώ πάντα είχα προβληματική σχέση με το εκπαιδευτικό σύστημα. Και στο σχολείο, δηλαδή στην Ιεράπετρα, όταν άρχισα να το εχθρεύομαι και να αισθάνομαι ότι η επιβράβευση του σχολείου είναι επιβράβευση του κομφορμισμού, είχα πολύ έντονες αντιδράσεις. Έγραφα εμπρηστικές εκθέσεις. Παραλίγο να αποβληθώ οριστικά από το σχολείο. Τη γλίτωσα με “κοσμία διαγωγή”: ό,τι χειρότερο για εκείνα τα χρόνια.
Η κακόμοιρη η μάνα μου τα πλήρωσε όλα αυτά. Η πρόβλεψη του Γυμνασιάρχη ήταν «θα του πηγαίνεις φαγητό στη φυλακή». Οι πιθανότητες ήταν μεγάλες, δεν ήταν μικρές. Δεν είχε τελείως άδικο (σ. σ. γέλια). Μπήκα με την πρώτη στο Πολυτεχνείο και έχασα τον πρώτο χρόνο. Δεν πάτησα καθόλου στη σχολή. Και μετά πήρα υποτροφία. Βγήκα δεύτερος στην τάξη και ευτυχώς είχα μια πολύ καλή υποτροφία. Μπορούσα να ζω από αυτήν. Εργαζόμουν και σε φροντιστήρια για να βοηθάω και την οικογένειά μου. Ήρθε η μάνα μου στην Αθήνα με τις δύο αδερφές μου. Η μάνα μου δούλευε εργάτρια στο σπίτι και έκανε κάτι εξαρτήματα σε γυαλιά όρασης.
Δε με κέρδισε το Πολυτεχνείο, οπότε ανέπτυξα ένα ενδιαφέρον για τη φυσική αυτά τα χρόνια. Ένα πολύ καλό που κάνουν τα ιδρύματα αυτά που έχουν καλούς φοιτητές είναι ότι γνώρισα πολλά παιδιά από αστικά περιβάλλοντα που βάζανε πολύ υψηλότερους στόχους στη ζωή τους. Και έτσι έμαθα ότι υπάρχει κάτι που λέγεται μεταπτυχιακές σπουδές, ότι μπορείς να κάνεις σπουδές στη θεωρητική φυσική και έτσι ήδη μέσα από το Πολυτεχνείο πήρα την κατεύθυνση προς τη φυσική.
Με μάγεψε κάποια στιγμή η ιδέα όταν είδα ότι μπορείς όλα τα φαινόμενα του φωτός και του ηλεκτρισμού, την περίφημη ηλεκτρομαγνητική θεωρία, να τα γράψεις σε ένα χαρτάκι. Ένα χαρτάκι. Μπορώ να σας γράψω εδώ τέσσερις εξισώσεις και μέσα από αυτές τις εξισώσεις, αν ξέρεις τα μαθηματικά, όλη τη φαντασμαγορία των φαινομένων του φωτός μπορείς να τα βγάλεις απ' αυτές τις εξισώσεις.
Τα μυστικά του κόσμου σε ένα σκονάκι. Είναι συγκλονιστική εμπειρία, είναι στα όρια του θεϊκού. Αυτό ήταν η καθοριστική εμπειρία στο Πολυτεχνείο. Όχι από τα μαθήματα μου κατ' ανάγκην, αλλά και από διαβάσματα τα οποία έκανα μόνος μου χάρη σε αυτή την παρέα συμφοιτητών μου από αστικές οικογένειες που μου έδειξαν δρόμους».
Υπήρξαν πράγματα που σας δυσκόλεψαν σε αυτή την πορεία; Υπήρξαν δισταγμοί;
«Όχι, είχα πλήρη επίγνωση αυτού που ήθελα. Πέρασα από το Δημόκριτο πρώτα, όπου γνώρισα και τον Γιάννη Ηλιόπουλο, έναν άνθρωπο τρία - τέσσερα χρόνια μεγαλύτερο από μένα, ο οποίος έκανε τη στρατιωτική θητεία του στην Ελλάδα τότε, έχοντας κάνει διδακτορικό στο Παρίσι. Νομίζω είναι ο καλύτερος Έλληνας θεωρητικός φυσικός και έφτασε πάρα πολύ κοντά στο βραβείο Νόμπελ.
Ο Ηλιόπουλος μου έκανε κάτι σαν ιδιωτικό μάθημα. Διάβαζα μόνος μου και συζητούσαμε στον πίνακα. Αξέχαστη εμπειρία. Οπότε χάρη στη βοήθεια του Ηλιόπουλου έφυγα για το Χάρβαρντ με τις καλύτερες δυνατές προσδοκίες και ήμουν σε θέση να το εκτιμήσω. Αν είσαι σε ένα περιβάλλον όπου σχεδόν οι μισοί καθηγητές έχουν βραβευθεί με Νόμπελ ή θα πάρουν σύντομα, πρέπει να είσαι τελείως ανόητος να μην καταλαβαίνεις τι ευκαιρία είναι αυτή. Αλλά ο ανώριμος μου εαυτός είχε άλλα σχέδια...
Είχε ένα χρόνο να με δει ο σύμβουλος καθηγητής μου. Πήγα λοιπόν στις προκαταρκτικές εξετάσεις για τη διατριβή μου και μου είπαν αμέσως ότι ήταν οι καλύτερες απαντήσεις σε τέτοιες εξετάσεις για πολλά χρόνια στο Χάρβαρντ. Και δεν ξαναπάτησα. Υπάρχει μάλλον μια μεγάλη ιδιορρυθμία στο χαρακτήρα μου.
Ανωριμότητα σίγουρα. Δεν θέλω να τα εξιδανικεύω αυτά. Άμα βλέπεις τον εαυτό σου από μια σχετική απόσταση και με κριτική διάθεση, είναι φανερά όλα αυτά. Δε χρειάζεται να τον χαϊδεύεις συνέχεια. Εντάξει, του λες καμιά φορά, δεν τα έκανες και τελείως μαντάρα (σ.σ. γέλια)».
Λέτε συχνά ότι έχετε την τάση να χύνετε το γάλα...
«Ναι, και επιβεβαιώνεται αυτό απ’ αυτά που σας είπα. Τώρα υπήρχε και ένας δεύτερος λόγος. Δεν θέλω να τον τονίζω γιατί...
Πήγα εκεί με ένα αίσθημα ενοχής, όταν πολλοί από τους φίλους μου είχαν πιαστεί, είχαν βασανιστεί επί δικτατορίας. Οπότε όσοι είμαστε εκεί αισθανθήκαμε ένοχοι ότι απολαμβάναμε το προνόμιο του να πηγαίνεις στη χώρα που τη θεωρούσαμε υπεύθυνη για τη δικτατορία στην Ελλάδα.
Και να απολαμβάνεις όλα τα προνόμια του να είσαι σε ένα μεγάλο πανεπιστήμιο και επομένως αύριο μεθαύριο να γυρίσεις πίσω και στην ουσία να γίνεις ο πομπός του κύρους της χώρας που τη θεωρούσαμε υπεύθυνη για τα δεινά της χώρας μας εκείνη την περίοδο.
Ο άνθρωπος με λαϊκή καταγωγή βιώνει πιο έντονα τις αντιφάσεις τις ηθικές. Θυμάμαι τα Ιουλιανά, πήγαινα κάθε μέρα στις διαδηλώσεις, τρώγαμε ξύλο, δεν ήμουν σε οργάνωση, αλλά θεωρούσα ότι προσβλήθηκα σαν πολίτης όταν ένα παλιόπαιδο, ο βασιλιάς, απέλυε τον πρωθυπουργό της χώρας σου. Έχεις υποχρέωση να πηγαίνεις εκεί. Σαν ηθική και όχι σαν κομματική υποχρέωση ήταν αυτό».
Όταν αφήσατε το διδακτορικό, δεν νομίζω ότι το μετανιώσατε.
«Και ναι και όχι. Έζησα μια ενδιαφέρουσα ζωή. Αλλά με ποια έννοια ενδιαφέρουσα ζωή; Την ξέρετε την ευχή της Εβραίας μάνας στο παιδί της; Ο Θεός να σε φυλάει παιδί μου από μια ενδιαφέρουσα ζωή.
Διότι έμεινα επί 8 χρόνια χωρίς βίζα, χωρίς χρήματα, με δουλειές ευκαιρίας. Να είναι καλά η τότε σύζυγός μου, η οποία δούλευε λίγο περισσότερο και είχαμε κανένα φράγκο να παίρνουμε τσιγάρα. Τέσσερα πακέτα τη μέρα. Δεν ήτανε φθηνό πάθος (σ.σ. γέλια).
Υπήρχε ένα αίσθημα περιθωρίου μέσα μου και τότε άρχισα να γράφω. Κι αυτή ήταν η μεγάλη ανακάλυψη. Δικά μου ερωτήματα βγήκαν στην επιφάνεια. Δεν έγραφα απλώς για να γράψω ένα βιβλίο κβαντομηχανικής, αλλά για να απαντήσω ανερώτητα μέχρι τότε ερωτήματα μου».
Ερωτήματα από τον αυθάδη μαθητή.
«Ακριβώς. Εντάξει, λες στον εαυτό σου, τους άλλους τους έπεισες, εσύ όμως πώς το σκέφτηκες αυτό; Αυτή η ιδέα πώς σου ήρθε; Αυθάδης μαθητής δηλαδή. Τότε καλλιεργήθηκε μέσα μου αυτός ο τρόπος σκέψης και έμαθα αυτό που μπορώ να πω ότι είναι ίσως η πιο βαθιά εμπειρία της ζωής μου.
Όταν είσαι από αυτά τα παιδιά, τα έξυπνα υποτίθεται, γίνεσαι ένα είδος άλογου κούρσας που επενδύουν διάφοροι σε εσένα. Πρώτα το χωριό σου, μετά η μικρή σου πόλη. Η μάνα μου ευτυχώς δεν είχε τέτοια. Είχε μόνο αγάπη για το παιδί της. Δεν ήτανε οι προσδοκίες της τέτοιου τύπου. Ομολογώ ότι με αυτή την εμπειρία στην «έρημο» όπως τη λέω εκτίμησα τον εαυτό μου, κέρδισα τον αυτοσεβασμό μου, είδα ότι μπορούσα να κάνω πράγματα επειδή τα αγαπούσα με την απόλυτη αποδοκιμασία όλου του περιβάλλοντος που είχε επενδύσει πάρα πολύ σε μένα.
Πολύ κοντά στο κοινωνικό περιθώριο ήμουν λοιπόν αυτή την περίοδο και ίσως για αυτό την εκτιμώ πάρα πολύ. Οπότε νομίζω αυτή την περίοδο, την έρημο, τα δέκα χρόνια στην έρημο, τα εκτιμώ πάρα πολύ. Ας πούμε, με διαμόρφωσαν αυτά τα χρόνια, στραπατσαρίστηκα και έτσι μαθαίνεις να είσαι λίγο πιο άνθρωπος. Καταλαβαίνεις ότι είσαι ευάλωτος. Πραγματικά, είμαι ευγνώμων γι' αυτά τα χρόνια της ζωής μου».
Και μετά ήρθαν οι άνθρωποι από το Πανεπιστήμιο Κρήτης, η επιτροπή σωτηρίας!
«Ναι, επιτροπή σωτηρίας πράγματι. Γιατί είχα φτάσει στα πρόθυρα να δουλέψω σαν μπογιατζής σε παλιά διαμερίσματα στο Χάρλεμ μαζί με άλλα ναυάγια σαν και μένα. Έτσι πήγα στην Κρήτη. Δίπλα σε σπουδαίους ανθρώπους που είχαν υψηλή αυτοπεποίθηση ώστε να επιλέξουν να διδάξει μαζί τους κάποιος που δεν είχε καν διδακτορικό. Αυτό νομίζω μόνο στο Πανεπιστήμιο Κρήτης μπορούσε να γίνει και είμαι ευγνώμων για αυτό».
Σας παρότρυναν να κατεθέσετε διατριβή.
«Ναι, και να γίνω καθηγητής. Θα αισθανόμουν όμως σαν να πρόδιδα τον καλύτερό μου εαυτό. Δεν μου άρεσε αυτό, δεν το έκανα. Και προς τιμήν τους δέχτηκαν έναν άνθρωπο σαν κι εμένα. Δίδαξα μερικά από τα βασικά μαθήματα του τμήματος, ήμουν στην Επιτροπή Σπουδών, στην Επιτροπή Μεταπτυχιακών Εξετάσεων, στα θερινά σχολεία.
Οι άνθρωποι πραγματικά πήραν ένα μεγάλο ρίσκο με την περίπτωσή μου. Έβαλαν ένα δύσκολο στοίχημα. Και οι ιδιαίτερες περιπτώσεις δεν είναι ποτέ σίγουρο στοίχημα. Ελπίζω ότι δεν τους απογοήτευσα. Αλλά κι αν ναι δεν μπορούν να μου ζητήσουν...τα λεφτά τους πίσω. Γιατί από το 1986 και μετά ανέλαβα τη διεύθυνση των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης στο Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας και η διδασκαλία μου στο Τμήμα Φυσικής προσφέρεται απολύτως δωρεάν».
Οι Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης εντωμεταξύ είναι αυτοχρηματοδοτούμενες.
«Εγώ αυτό που έφερα μαζί μου και από την πολιτική μου εμπειρία είναι ότι ο κρατισμός σκοτώνει τη δημιουργικότητα και το ανεξάρτητο πνεύμα. Ήθελα λοιπόν να φτιάξω έναν θεσμό ο οποίος να αποδεικνύει ότι μπορεί να ζει κερδίζοντας την εμπιστοσύνη των πολιτών εκεί έξω και όχι από το κράτος.
Και για να κερδίσεις την εμπιστοσύνη των πολιτών πρέπει να κάνεις δουλειά που έχει ποιότητα. Να πιστέψεις ότι εκεί έξω υπάρχει μια κοινωνία πολιτών που εκτιμά την ποιότητα και με τη δική της ελεύθερη επιλογή, δηλαδή αγοράζοντας τα βιβλία, να σου δίνει τη δυνατότητα να συνεχίζεις.
Θεωρούσα πάντα το βιβλιοπωλείο έναν ναό του ελεύθερου πολίτη, όπου μακριά από το μάτι του κάθε Μεγάλου Αδελφού, είτε αυτό λέγεται κράτος, είτε λέγεται κόμμα, είτε λέγεται θρησκεία, οι πολίτες πηγαίνουν και βάζουν το χέρι στην τσέπη και με τη δική τους ελεύθερη επιλογή επιλέγουν ιδέες.
Εγώ θυμάμαι συχνά να είμαι στο βιβλιοπωλείο του Κωσταράκη που είχε επιστημονικά βιβλία, να είναι κάποιος δίπλα μου, να παίρνει το δικό μου βιβλίο που ήταν κάπου εκεί και να το ξαναφήνει. «Πω πω τι έκανα και δεν τον κέρδισα;» σκεφτόμουν. Το να θες να κατακτήσεις έναν ελεύθερο άνθρωπο. Αυτό δεν είναι η περιπέτεια του να γράφεις ένα βιβλίο; Γράφονται βιβλία για αιχμαλώτους αναγνώστες;
Θυμάμαι τις αντιδράσεις των ανθρώπων όταν πρωτοξεκινήσαμε. «Μα έχεις δει ποτέ δημόσιο οργανισμό να κάνει κάτι που να έχει ποιότητα;» μας έλεγαν. Διότι βεβαίως κανείς μας δεν έχει μάθει να περιμένει ποιότητα από το Δημόσιο. Κανείς.
Ήθελα λοιπόν να διαψεύσω ένα κοινωνικό θεώρημα που λέει ότι Δημόσιο και ποιότητα -αλλά επίσης Δημόσιο και αποτελεσματικότητα- είναι ασυμβίβαστα. Και πιστεύω ότι το διαψεύσαμε. Τόσο με τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης -που χάρη στη νέα τους Διευθύντρια κ. Διονυσία Δασκάλου πήγαν πολύ καλύτερα από ότι με εμένα- αλλά και με το Κέντρο Ανοικτών Διαδικτυακών Μαθημάτων Mathesis που και αυτό δημιουργήθηκε και ζει με αποκλειστικά δικούς του πόρους».
Το επόμενο βιβλίο σας θα είναι για την τεχνητή νοημοσύνη.
«Ο τίτλος θα είναι Η εκδίκηση του πυριτίου: Ο Homo Sapiens στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης. Λοιπόν, να ξεκινήσω με μια μικρή ιστορία. Μια φορά κι έναν καιρό λοιπόν, ήταν δύο αδέρφια, ο άνθρακας και το πυρίτιο. Γιατί τα λέμε αδέρφια; Γιατί έχουν παρόμοιες χημικές ιδιότητες, οπότε μεταξύ τους παίχτηκε η μεγάλη μάχη για τα πρωτοτόκια. Για το ποιος θα είναι το στοιχείο της ζωής. Τη μάχη την κέρδισε ο άνθρακας, όμως το πυρίτιο ήξερε ότι θα έρθει κάποτε και η δική του ώρα. Η ώρα του πυριτίου. Και πράγματι ήρθε.
Είναι η τεχνητή νοημοσύνη η οποία βασίζεται στο πυρίτιο, τον προνομιούχο ημιαγωγό όλης της σύγχρονης τεχνολογίας. Αφιέρωσα κάπου σαράντα πλήρεις μέρες για να μελετήσω μαζί με το ChatGPT μερικά από τα απωθημένα μου επιστημονικά ερωτήματα και η εμπειρία ήταν συγκλονιστική. Ο παγκόσμιος Δάσκαλος με την ικανότητα να συζητά με έναν αυθάδη μαθητή του..
Γνωρίζοντας και τη θεμελιώδη επιστήμη που έχει μέσα του αυτό το «πράγμα» και το πώς δουλεύουν αυτά τα νευρωνικά δίκτυα, αισθάνθηκα μια βαθιά υπερηφάνεια για το είδος μας. Και ταυτόχρονα να ανοίγεις το παράθυρο και να βλέπεις εκεί έξω έναν κόσμο ο οποίος είναι έτοιμος να τα τινάξει όλα στον αέρα! Αυτό το τρομερό είδος, ο άνθρωπος, το ικανό για τα μέγιστα καλά και τα μέγιστα κακά. Ομολογώ ότι ήταν μία από τις πιο δυνατές εμπειρίες της ζωής μου και αυτό με ώθησε να γράφω αυτό το βιβλίο.
Φυσικά και υπάρχουν πράγματα που με τρομάζουν. Μέχρι τώρα πολλές φορές εκχωρήσαμε σε μηχανές καθήκοντά μας. Αλλά τώρα καλούμαστε ως είδος να εκχωρήσουμε το κορυφαίο, το σκέπτεσθαι. Και νομίζω ότι είναι μια ανθρωπολογική πρόκληση που απαιτεί από τον πολιτισμό μας να ανυψωθεί στο υψηλότερο δυνατό επίπεδο. Ο άνθρωπος έχει τη δυνατότητα για το υψηλό. Δυστυχώς, όσο και τη δυνατότητα για το αντίθετο.
Αυτό το τραγικό στοιχείο θα ήθελα να βγάλω αν μπορώ από αυτό το βιβλίο».
Τελικά, πώς σκέφτεται τη ζωή και τον θάνατο ένας άνθρωπος της επιστήμης;
«Αρκετός κόσμος θεωρεί ότι οι επιστήμονες νομίζουν ότι η επιστήμη είναι το παν. Εγώ θέλω να πω ότι δεν είναι πασπαρτού η επιστήμη. Δεν απαντάει στα μεγάλα ερωτήματα, ούτε στο ζήτημα της ευτυχίας στη ζωή μας. Δεν απαντάει, και πολύ περισσότερο δεν απαντάει στις μεγάλες αγωνίες όπως τον θάνατο, την απώλεια αγαπημένου προσώπου.
Οπότε εγώ τα διαχειρίζομαι αυτά με τον παραδοσιακό άνθρωπο που έχω μέσα μου. Παίρνοντας τα βουνά, τα παλιά μονοπάτια και τα ξωκκλήσια ανάμεσα στους βράχους. Ένας αγνωστικιστής που μπορεί να ψάλλει και μερικά θραύσματα ύμνων.
Το σίγουρο είναι ότι δεν ακουμπάω στην επιστήμη για τα μεγάλα της ζωής. Δεν με παρηγορεί».
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου